Perimenopauza i menopauza: objawy zaczynają się wcześniej, niż myślisz, a HTZ nie jest tym, czym straszono

Przeciętna Polka przeżyje po menopauzie ponad 30 lat, czyli ponad jedną trzecią życia, a mimo to temat bywa kwitowany hasłem „taka uroda". Ten przewodnik opisuje fizjologię przejścia menopauzalnego i aktualny stan wiedzy o terapii wg wytycznych towarzystw menopauzalnych (NAMS/IMS) i polskich rekomendacji. Jak wszystko w tym klastrze: to materiał edukacyjny, indywidualne decyzje podejmuj z lekarzem.

Perimenopauza: chaos, nie wygaszenie

Wbrew intuicji hormony nie „opadają" łagodnie: w perimenopauzie estrogen potrafi skakać od wartości wyższych niż w młodości do bardzo niskich w obrębie tygodni, a progesteron systematycznie spada wraz z zanikiem owulacji. Stąd charakterystyczny obraz: cykle najpierw się skracają, potem wydłużają i gubią, krwawienia bywają obfitsze, a objawy przychodzą falami. To właśnie ta zmienność sprawia, że pojedyncze badanie hormonów (FSH, estradiol) często niczego nie przesądza: wynik „w normie" w środę nie wyklucza perimenopauzy, bo w piątek byłby inny. U kobiet po 45. r.ż. z typowymi objawami rozpoznanie stawia się KLINICZNIE, na podstawie wywiadu; badania hormonalne mają sens głównie przy podejrzeniu przedwczesnej menopauzy przed 40. rokiem życia.

Objawy, które rzadko są łączone z hormonami

• Sen i psychika: wybudzenia o 3-4 nad ranem, płytki sen, nowa lub nasilona drażliwość, stany lękowe, epizody obniżonego nastroju. Bywają pierwszym objawem, na długo przed uderzeniami gorąca.
• Mgła mózgowa: problemy ze słowami „na końcu języka", koncentracją i pamięcią roboczą; typowo przejściowe, ale potrafią budzić lęk przed demencją.
• Objawy naczynioruchowe: uderzenia gorąca i nocne poty (dotyczą ok. 75% kobiet, u części trwają ponad 7 lat).
• Układ moczowo-płciowy: suchość pochwy, ból przy współżyciu, nawracające infekcje pęcherza: to objawy POSTĘPUJĄCE bez leczenia, w przeciwieństwie do uderzeń gorąca.
• Ciało: bóle stawów i mięśni, kołatania serca, przesunięcie tkanki tłuszczowej w okolice brzucha mimo niezmienionej diety, przerzedzenie włosów, sucha skóra.

HTZ: historia paniki i co mówi nauka dziś

W 2002 r. przerwano ramię badania Women's Health Initiative, a nagłówki obiegły świat: „hormony powodują raka i zawały". Recepty na HTZ spadły o ponad połowę. Sęk w tym, że uczestniczki WHI miały średnio 63 lata (często ponad dekadę po menopauzie), a wnioski przeniesiono na wszystkie kobiety. Reanalizy i kolejne badania wykazały tzw. hipotezę okna terapeutycznego: u zdrowych kobiet rozpoczynających terapię przed 60. rokiem życia lub w ciągu 10 lat od menopauzy bilans jest korzystny: skuteczne leczenie objawów naczynioruchowych (najskuteczniejsze, jakie znamy), ochrona kości przed osteoporozą, prawdopodobnie neutralny lub korzystny wpływ na serce. Ryzyka istnieją i są policzalne: estrogen doustny podnosi ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej (formy przezskórne: minimalnie), a terapia złożona (estrogen+progestagen) po latach stosowania nieznacznie zwiększa ryzyko raka piersi — w skali porównywalnej z regularnym alkoholem czy otyłością, o czym w debacie zwykle się nie wspomina.