Cytologia, mammografia, USG: kalendarz badań kobiety na każdą dekadę życia

W profilaktyce onkologicznej liczy się brutalna arytmetyka czasu: zmiany przedrakowe na szyjce macicy rozwijają się w raka średnio przez 5-10 lat, a guz piersi rośnie do wyczuwalnej wielkości nawet kilka lat. To ogromne okno, w którym wykrycie choroby oznacza zwykle proste leczenie i pełne wyleczenie. Badania przesiewowe istnieją dokładnie po to, by w to okno trafić. Ustaw swój wiek poniżej i zobacz, co powinno znaleźć się w Twoim kalendarzu.

Cytologia: 10 minut raz na 3 lata

Cytologia wykrywa nie tyle raka, co zmiany przedrakowe wywołane przewlekłym zakażeniem wirusem HPV, na etapie, gdy wystarczy prosty zabieg. Program NFZ obejmuje kobiety od 25. do 64. roku życia co 3 lata (bez skierowania, w poradniach ginekologicznych z kontraktem). Coraz szerzej dostępny jest też test HPV DNA, który wykrywa samego wirusa i bywa czulszy od klasycznej cytologii. Badanie najlepiej wykonać w pierwszej połowie cyklu, nie w trakcie miesiączki. Jeśli szczepiono Cię przeciw HPV (w Polsce bezpłatnie dla nastolatków), cytologia nadal obowiązuje: szczepionka nie obejmuje wszystkich onkogennych typów wirusa.

Mammografia i USG: nie „albo", tylko „i"

Wokół badań piersi narosło zamieszanie, które warto uciąć: mammografia (RTG piersi) najlepiej sprawdza się po 40.-45. roku życia, gdy tkanka gruczołowa ustępuje tłuszczowej, i to ona ma udowodniony wpływ na spadek umieralności; program NFZ obejmuje kobiety od 45. do 74. roku życia co 2 lata, bez skierowania, również w mammobusach. USG piersi lepiej obrazuje gęstą tkankę gruczołową młodszych piersi, dlatego u kobiet przed 40. rokiem życia jest badaniem pierwszego wyboru (wg zaleceń lekarza, zwykle co ok. 12 miesięcy), a u starszych bywa uzupełnieniem mammografii przy gęstej budowie piersi. Dawka promieniowania we współczesnej mammografii jest porównywalna z kilkoma miesiącami naturalnego promieniowania tła: strach przed nią jest nieproporcjonalny do ryzyka, które badanie realnie zdejmuje.

Dekada po dekadzie: jak zmieniają się priorytety

• 20-29 lat: coroczna wizyta ginekologiczna, cytologia od 25. r.ż. (wcześniej wg zaleceń lekarza), samobadanie piersi, ciśnienie raz w roku, podstawowe badania krwi co 2-3 lata. To też najlepszy moment na szczepienie HPV, jeśli nie wykonano go w szkole.
• 30-39 lat: bez zmian w rytmie cytologii i wizyt; USG piersi wg zaleceń. Przy planowaniu ciąży: TSH, morfologia, glukoza i konsultacja przedkoncepcyjna.
• 40-49 lat: dochodzi coroczne badanie glukozy i lipidogramu (ryzyko metaboliczne rośnie), a od 45. r.ż. mammografia w programie NFZ. USG ginekologiczne wg zaleceń.
• 50-59 lat: mammografia co 2 lata, badania przesiewowe jelita grubego (od 50. r.ż.), kontrola ciśnienia i glukozy co rok. W okresie menopauzy warto omówić z lekarzem gospodarkę kostną.
• 60+ lat: kontynuacja mammografii (do 74. r.ż. w programie), densytometria wg wskazań (osteoporoza dotyczy co trzeciej kobiety po menopauzie), regularna kontrola ciśnienia, glukozy i lipidów.

Do tego dochodzi profilaktyka niezwiązana z płcią: pomiar ciśnienia przynajmniej raz w roku, morfologia co 1-2 lata, kontrola wzroku i stomatolog. W ramach NFZ dostępne są też okresowe bilanse zdrowia dorosłych w POZ, z pakietem badań zależnym od wieku i czynników ryzyka; o aktualną wersję programu zapytaj w swojej przychodni lub sprawdź na pacjent.gov.pl.